تصور عمومی ما از وایکینگ‌ها مشخص است: جنگجویانی خشن با کلاه‌خودهای شاک‌دار، سوار بر کشتی‌های اژدهاشکل که به سواحل اروپا یورش می‌برند و همه‌چیز را به آتش می‌کشند. اما اگر به شما بگوییم در عمیق‌ترین و سردترین گورهای این اقوام در شمال اروپا، نشانه‌هایی از قلب تمدن ایران باستان کشف شده که تمام این تصورات را دگرگون می‌کند، چه واکنشی نشان می‌دهید؟ داستان با یک کشف شگفت‌انگیز در یک گور باستانی شروع می‌شود: چطور یک اثر هنری و ساخت دست صنعتگران ایرانی، هزاران کیلومتر دورتر از مرزهای امپراتوری ساسانی، در آرامگاه یک زن وایکینگ پیدا شده است؟
انگشتر نقره ساسانی کشف‌شده در بیرکا. Source: Princeton University
اگر از علاقه‌مندان به رازهای سربرآورده از دل تاریخ هستید، در این سفر مکتوب همراه ما باشید تا پرده از این ارتباط مرموز و مستند برداریم.
۲. انگشتر نقره ساسانی در گور زن وایکینگ؛ تصادف یا یک ارتباط پنهان؟
ماجرا از سایت باستان‌شناسی «بیرکا» (Birka) در سوئد آغاز می‌شود. در آرامگاه یک زن وایکینگ، باستان‌شناسان انگشتر نقره کوچکی پیدا کردند که نگینی بنفش‌رنگ داشت. سال‌ها کارشناسان گمان می‌کردند این سنگ یک آمتیست طبیعی است؛ اما آزمایش‌های مدرن تکنولوژیک حقیقت شگفت‌انگیزی را فاش کرد: این نگین، شیشه رنگی و مصنوعی و حاصل مهارت بالای انسان است.
این یعنی انگشتر مذکور محصولی از یک جامعه پیشرفته صنعتی—یعنی کارگاه‌های تیسفون، همدان یا نیشابور در دوران ساسانی—بوده است. بررسی‌های فلزشناسی نشان داد این شیء مسیر طولانی پر از واسطه را طی نکرده، بلکه ارتباطی بسیار مستقیم‌تر میان دو تمدن برقرار بوده است. جزئیات کامل و تحلیل‌های این کشف بزرگ را می‌توانید در مستند جذاب کانال ساعت صفر به تماشا بنشینید.
۳. از جام شیشه‌ای انار تا کوه نقره ۷۶ کیلوگرمی در سوئد
حضور ایران باستان در سرزمین نورس‌ها (وایکینگ‌ها) تنها به یک انگشتر ختم نمی‌شود. حجم آثار کشف‌شده در این منطقه خیره‌کننده است:
-
جام شیشه‌ای با نقش درخت انار: در گوری دیگر در بیرکا، یک جام شیشه‌ای فوق‌العاده ظریف با نقش درخت انار (بومی فلات ایران) و پرندگان گرمسیری کشف شد که کارشناسان موزه تاریخ سوئد اصالت آن را به قلمرو ساسانی نسبت می‌دهند. سلامت فیزیکی این جام ظریف گواهی می‌دهد که این شیء غنیمت جنگی تصادفی نبوده است.
-
گنجینه‌های عظیم سکه‌های ساسانی و عرب-ساسانی: در بازارهای بیرکا، پول رایج «نقره شرقی» بود. هزاران سکه نقره ساسانی، درهم‌های حکومتی طبرستان با خط پهلوی و سکه‌های ضرب‌شده در بیشاپور در گنجینه‌هایی مثل «سونودائه» کشف شده‌اند.
-
گنجینه اسپلینگز (Spillings): بزرگ‌ترین گنجینه نقره کشف‌شده، کوهی از نقره به وزن ۷۶ کیلوگرم (شامل بیش از ۱۴ هزار سکه شرقی و شمش‌های نقره) در جزیره گتلند سوئد است که تراز تجاری عظیم میان فلات ایران و شمال اروپا را اثبات می‌کند.
جام شیشه ای با طرح انار
سکه ساسانی کشف شده در سوئد
گنجینه اسپلینگز؛ کوهی از نقره شرقی در سوئد. Source: Wikipedia
۴. مسیرهای آبی شمال؛ وایکینگ‌ها چگونه به مرزهای ایران رسیدند؟
شاید بپرسید این کالاها چگونه به اقصی نقاط سردسیر اروپا منتقل شدند؟ وایکینگ‌ها برخلاف تصور رایج، علاوه بر جنگجویان قهار، تاجران و دریانوردان باهوشی بودند. آن‌ها با عبور از دریای بالتیک و رودخانه‌های بزرگ روسیه نظیر «ولگا» و «دنیپر»، خود را به دریای خزر رسانده و به سواحل گیلان، طبرستان، گرگان و بازارهای جهان ساسانی دسترسی پیدا می‌کردند. برای یک وایکینگ، «شرق» معنای ثروت، لوکس بودن و نقره خالص را داشت.
۵. وقتی مردمان شمالی (روس‌ها) به ایران یورش بردند
تاریخ تجارت همیشه صلح‌آمیز نیست. وقتی این مردمان شمالی (که در منابع با نام «روس» از آن‌ها یاد شده) به منابع ثروت شرق پی بردند، در قرن نهم و دهم میلادی با ناوگان‌های خود به شهرهای شمالی ایران از جمله گیلان، دیلم و طبرستان یورش بردند. موج این نفوذ فرهنگی و اقتصادی حتی به دورتری نقاط اروپا مانند اسکاتلند (گنجینه گالوی) با ظروف نقره‌ای دارای آتشدان زرتشتی نیز کشف شد.
ظرف نقره باستانی گنجینه گالووی. Source: Smithsonian Magazine
از ارتباط ساسانیان با وایکینگ ها چه چیزی را کشف کردیم؟
پازل ارتباط میان ایران باستان و وایکینگ‌ها، از انگشتر نقره بیرکا تا ۷۶ کیلوگرم سکه در گتلند، نشان می‌دهد که عظمت امپراتوری ساسانی تنها در مرزهای سیاسی‌اش خلاصه نمی‌شد. حکومت‌ها سقوط می‌کنند و فرماندهان از بین می‌روند، اما حافظه تمدنی و هنر یک ملت تا قرن‌ها در تاروپود تاریخ جهان جاری می‌ماند.
📌 برای بررسی دقیق‌تر اسناد تاریخی، تصاویر اشیای مکشوفه و تحلیل‌های عمیق‌تر، حتماً ویدیوهای پژوهشی ارائه‌شده در یوتیوب ساعت صفر یا آپارات ساعت صفر را دنبال کنید
فهرست منابع:
- مستند پژوهشی کانال یوتیوب ساعت صفر: ویدیوی مستند «شواهد تاریخی از ارتباط وایکینگ‌ها با ایران باستان دوره ساسانی؟» (منتشر شده در تیرماه ۱۴۰۵ / ژوئن ۲۰۲۶).
- گزارش‌های باستان‌شناسی موزه تاریخ سوئد (Swedish History Museum): مستندات مربوط به کاوش‌های محوطه باستانی «بیرکا» (Birka) و کشف انگشتر نقره ساسانی با نگین شیشه‌ای و جام شیشه‌ای با نقش درخت انار.
- گنجینه اسپلینگز (Spillings Hoard): پژوهش‌های باستان‌شناسی پیرامون بزرگ‌ترین گنجینه نقره قرون وسطی و وایکینگی در جزیره گتلند سوئد (شامل ۷۶ کیلوگرم سکه و شمش نقره ساسانی و شرقی).
- منابع مکتوب و سفرنامه‌های تاریخی: گزارش‌های مورخان و جهانگردان دوره اسلامی از جمله «سفرنامه ابن‌فضلان» پیرامون حضور وایکینگ‌ها (روس‌ها) در سواحل دریای خزر و یورش به مناطق شمالی ایران (طبرستان، گیلان و گرگان).
- گنجینه گالووی (Galloway Hoard): گزارش‌های رسمی موزه ملی اسکاتلند درباره کشف ظرف نقره‌ای با ریشه‌ها و نمادهای هنر ساسانی و آتشدان زرتشتی در خاک اسکاتلند.
- اسناد کتیبه‌ای شاهنشاهی: کتیبه شاپور اول در کعبه زرتشت (نقش رستم) و توصیف حضور اقوام و لشکریان اروپایی و ژرمن در ساختار نظامی روم باستان.
گفت‌وگو دربارهٔ این مطلب