کعبه زرتشت چیست؟ راز برج هخامنشی و گذشتهٔ عیلامی نقش رستم
پنجره‌هایی که هیچ‌وقت باز نمی‌شدند، دری سنگین و پلکانی که به تنها اتاق ساختمان می‌رسید. کعبه زرتشت در نقش رستم بیش از ۲۵۰۰ سال پابرجا مانده، اما کاربردش هنوز محل بحث است. چه چیزی در این اتاق نگهداری می‌شد که هخامنشیان چنین برج سنگی باشکوهی برایش ساخته بودند؟
نقش رستم پیش از هخامنشیان؛ خدایان روی تخت مارها
تاریخ نقش رستم با داریوش آغاز نمی‌شود. پیش از آنکه آرامگاه شاهان هخامنشی در دل کوه تراشیده شود، تصویر خدایان عیلامی روی همین صخره وجود داشت. بقایای آن را هنوز می‌توان در اطراف نقش بهرام دوم ساسانی دید؛ نقشی که بعدها روی بخش بزرگی از تصویر قدیمی تراشیده شد.
در بازسازی این سنگ‌نگاره، دو خدا بر تخت‌هایی به شکل مارهای چنبره‌زده نشسته‌اند و پیکره‌هایی کنار و مقابل آن‌ها دیده می‌شوند. اورزولا زایدل، پژوهشگر این آثار، بخش اصلی نقش را به هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت می‌دهد.
پس هخامنشیان وارد محوطه‌ای بی‌گذشته نشده بودند. تصویر خدایانی کهن پیش چشمشان بود. اینکه این پیشینه چقدر در انتخاب محل آرامگاه‌ها و کعبه زرتشت نقش داشته، روشن نیست؛ اما سابقهٔ آیینی این صخره از شاهنشاهی هخامنشی قدیمی‌تر است.
معماری کعبه زرتشت؛ این‌همه سنگ برای یک اتاق؟
برج با پایه‌اش حدود ۱۴ متر ارتفاع دارد. سنگ‌های تراش‌خورده بدون ملات کنار هم قرار گرفته‌اند و پلکان به اتاقی تقریباً ۳٫۷ در ۳٫۷ متر می‌رسد. پشت قاب‌هایی که شبیه پنجره‌اند، هیچ راهی به داخل وجود ندارد.
بنای مشابهی در پاسارگاد باقی مانده که امروز «زندان سلیمان» نامیده می‌شود. شباهت این دو برج، سرنخی برای بررسی کاربردشان است؛ هرچند نام‌های امروزی هیچ‌کدام، کارکرد باستانی آن‌ها را ثابت نمی‌کند.
نظریه‌های کاربرد کعبه زرتشت
خانهٔ آتش مقدس
یکی از نظریه‌ها، نگهداری آتش مقدس در اتاق بالای برج است. اما پنجره‌های بسته و نبود مسیر مشخص خروج دود، پرسشی جدی ایجاد می‌کند: آتش دائمی در این فضای محصور چگونه هوا می‌گرفت؟ همین ویژگی‌ها از ایرادهای اصلی این تفسیرند.
خزانهٔ اوستا و اسناد شاهی
برخی پژوهشگران بنا را محل نگهداری نوشته‌ها، اشیای مقدس یا اسناد سلطنتی دانسته‌اند. در این برداشت، اتاق مرتفع و ورودی محدود می‌توانسته به حفاظت از محتویات کمک کند. احتمال نگهداری اوستا نیز مطرح شده؛ گنجی از جنس نوشته و آیین. بااین‌حال، سند مستقیمی از داخل اتاق در دست نیست که این کاربرد را قطعی کند.
آرامگاه یک شخصیت بلندمرتبه
شکل برج و مقایسهٔ آن با معماری آرامگاهی، زمینهٔ نظریهٔ دیگری بوده است: شاید اتاق جای نگهداری پیکر یک شخصیت سلطنتی بوده باشد. قرارگرفتن بنا مقابل آرامگاه‌های هخامنشی این تصور را تقویت می‌کند، اما به‌تنهایی کافی نیست؛ هویت صاحب احتمالی آرامگاه مشخص نشده است.
آیین آغاز پادشاهی و جامهٔ کوروش
پلوتارک روایت می‌کند که شاه برای آغاز سلطنت به پاسارگاد می‌رفت، جامهٔ خود را کنار می‌گذاشت و لباسی را می‌پوشید که کوروش پیش از شاه‌شدن پوشیده بود. او از مراسمی سخن می‌گوید که جز حاضران، دیگران از جزئیاتش خبر نداشتند.
این گزارش، برخی پژوهشگران را به احتمال ارتباط برج‌های پاسارگاد و نقش رستم با آیین سلطنت یا نگهداری نشان‌های شاهی رسانده است. البته پلوتارک نام این دو ساختمان را نمی‌برد؛ پیوند آن‌ها با مراسم، یک تفسیر پژوهشی است.
گاه‌سنجی و تقویم خورشیدی
رضا مرادی غیاث‌آبادی نیز فرضیهٔ کاربرد گاه‌سنجی بنا را مطرح کرده است؛ برداشتی بر پایهٔ نسبت معماری ساختمان با نور خورشید و سایه‌ها. این دیدگاه از نظریه‌های مطرح‌شده دربارهٔ برج است و نباید آن را کاربرد قطعی و مورد توافق بنا دانست.
کتیبه‌های ساسانی؛ دیوارهایی که قرن‌ها بعد سخن گفتند
از دورهٔ هخامنشی، نوشته‌ای روی برج نمی‌شناسیم که هدف ساختش را توضیح دهد. اما چندین قرن بعد، شاپور اول و کرتیر کتیبه‌های خود را بر دیوارهای آن حک کردند؛ یکی از شاهنشاهی و جنگ‌ها گفت و دیگری از جایگاه و فعالیت‌های دینی‌اش.
این نوشته‌ها نشان می‌دهند برج در دورهٔ ساسانی هم اهمیت داشته است. بااین‌حال، پیام‌های روی دیوار پاسخ نمی‌دهند که نخستین استفاده‌کنندگان، پشت آن درِ سنگی چه می‌کردند. بنایی که زمانی محتویاتش برای کسانی شناخته‌شده بود، امروز مانده و چند پاسخ رقیب.
مستند کعبه زرتشت را ببینید
برای دیدن جزئیات برج، بقایای نقش خدایان عیلامی و بررسی شواهد نظریه‌های مختلف، مستند «کعبه زرتشت؛ اسرارآمیزترین ساختمان ایران باستان» از ساعت صفر را در ادامه تماشا کنید.
:در مستند «ساعت صفر»، جزئیات معماری، کتیبه‌ها و فرضیه‌های کاربرد این برج را از نزدیک دنبال کنید. ویدیو را همین‌جا ببینید